Het eten van fruit draagt bij aan biodiversiteit
Door het eten van vruchten en het verspreiden van de zaden dragen dieren bij aan een toename van de soortvorming van planten, en dus aan de biodiversiteit. Dit blijkt uit recent onderzoek van Renske E. Onstein en W. Daniel Kissling, onderzoekers aan het Instituut voor Biodiversiteit en Ecosysteem Dynamica (IBED) van de Universiteit van Amsterdam. De resultaten werden gepubliceerd in het tijdschrift Nature Ecology & Evolution.

Tropische supermarkten
Het tropisch regenwoud is als een supermarkt vol vruchten: meer dan 70% van de houtachtige, tropische plantensoorten verspreidt zich door middel van deze sappige vruchten. Hiervoor zijn zij afhankelijk van fruit-etende dieren zoals chimpansees, olifanten en neushoornvogels. Doordat deze dieren de zaden over lange afstanden verplaatsen, dragen ze bij aan de mogelijkheid dat de planten zich ontwikkelen tot nieuwe soorten. Om beter te begrijpen hoe de ecologie van soorten, hun verspreiding en de interactie met zaadverspreidende dieren in het verleden heeft bijgedragen aan de soortvorming, onderzocht een internationaal team van onderzoekers uit Nederland, Engeland, Frankrijk, Zweden en Denemarken meer dan 2.000 palmsoorten met sappige vruchten (zoals de dadelpalm). Hiertoe verzamelde het team, onder leiding van Dr. Renske Onstein, data over de fylogenetische en functionele karakteristieken en de geografische verspreiding van deze palmsoorten.
Hoe groter de vrucht, hoe groter het dier
Lang voordat de mens het tropisch regenwoud binnendrong, liepen er veel meer dieren rond dan tegenwoordig. Zo had je bijvoorbeeld reusachtige grondluiaards en gomphotheriums, die graag zo nu en dan een sappig vruchtje tot zich namen en daarmee hun rol als zaadverspreider vervulden. ‘Deze reusachtige dieren, ‘megafauna’ genaamd, zijn vandaag de dag grotendeels uitgestorven,’ aldus Onstein, ‘maar het is waarschijnlijk dat deze beesten bijdroegen aan de verspreiding van palmen met zeer grote vruchten, ook wel megafaunal vruchten genoemd, over lange afstanden’.
Deze vruchten, die tussen de 4 en 12 centimeter in lengte zijn, zijn te groot om doorgeslikt te worden door bijvoorbeeld vogels. Tegenwoordig zijn er nog maar enkele diersoorten die groot genoeg zijn om de vruchten door te slikken en op die manier te verspreiden. ‘Het doel van ons onderzoek was om de soortvorming van palmen met megafaunal vruchten te vergelijken met die van palmen met kleinere vruchten,’ legt Onstein uit. ‘Wanneer er meer genetische informatie wordt uitgewisseld tussen populaties, vermindert de kans op geografische soortvorming. We verwachtten dus dat de historische interactie tussen palmen met megafaunal fruits en megafaunal dieren de kans op soortvorming zou verkleinen, in tegenstelling tot de soortvorming van palmen met kleinere vruchten.’
Een verrassende uitkomst
De voorwaarden voor soortvorming zijn verminderde uitwisseling van genetische informatie en isolatie van populaties. Alleen afgezonderde populaties kunnen zich evolueren tot nieuwe soorten. ‘We waren verrast toen uit ons onderzoek bleek dat niet alleen de grootte van de vruchten van invloed is op de soortvorming bij palmen,’ vertelt Onstein, ‘maar dat ook de kolonisatie van eilanden en de groeivorm een grote rol spelen.’ Uit het onderzoek blijkt dat palmen die verspreid worden door vrucht-etende dieren die kunnen vliegen en op die manier bijvoorbeeld de eilanden in Azië en de Stille Oceaan kunnen bereiken (denk aan bepaalde soorten duiven en vleermuizen), de snelste soortvorming tonen. Op de tweede plaats volgen de Latijns-Amerikaanse palmen die laag bij de grond groeien en afhankelijk zijn van zaadverspreiders met een lage activiteit en een zeer beperkte geografische verspreiding.
De toekomst van biodiversiteit
Deze resultaten zijn cruciaal om de toekomst van biodiversiteit te kunnen voorspellen. Dr. Daniel Kissling, initiator van het onderzoek: ‘We zijn op het moment getuige van een enorme uitsterving van soorten wereldwijd. De belangrijkste reden hiervoor is de overname van ecosystemen door de mens. Veel soorten verdwijnen als gevolg van de jacht, fragmentatie van de leefomgeving en andere menselijke invloeden. Deze uitstervingen hebben grote gevolgen voor de wereld waarin wij leven – voor zowel de ecologie als de onmisbare rol die de natuur speelt voor ons voortbestaan. Ons onderzoek laat zien dat de interactie tussen soorten, in het bijzonder die tussen dieren en de planten waarvan zij eten, onmisbaar is voor biodiversiteit. We moeten ons daarom niet alleen richten op de bescherming van individuele soorten en hun habitat, maar ook, en vooral, op het herstellen van de interactie tussen soorten op plekken waar deze verloren is gegaan.’ Doen we dat niet, dan zal het niet lang duren voor de rijkgevulde supermarkt die onze regenwouden vertegenwoordigen straks enkel nog uit lege schappen bestaat.
Publicatiegegevens
Onstein RE, Baker WJ, Couvreur TLP, Faurby S, Svenning J-C, Kissling WD. ‘Frugivory-related traits promote speciation of tropical palms.’ Nature Ecology & Evolution.